Cao Lăng Vân

Trong thế giới ấm tử sa Nghi Hưng, có những người thợ gây ấn tượng bằng tạo hình cầu kỳ, cũng có người chinh phục giới thưởng ngoạn bằng kỹ nghệ tinh xảo. Nghệ nhân Cao Lăng Vân (高凌云) thuộc về nhóm thứ hai.

Nhắc đến Cao Lăng Vân, người yêu ấm tử sa thường nghĩ đến những tác phẩm Chu Nê tiểu phẩm với thân ấm mỏng nhẹ, đường nét mềm mại và khí vận thanh nhã. Ấm của cô không phô trương sự cầu kỳ. Thay vào đó, mỗi đường cong, mỗi khoảng chuyển tiếp đều thể hiện sự kiểm soát tinh tế của đôi tay người nghệ nhân.

Đằng sau vẻ đẹp tưởng chừng nhẹ nhàng ấy là hơn ba thập niên rèn luyện, nghiên cứu ấm cổ và không ngừng tìm kiếm ngôn ngữ nghệ thuật của riêng mình. Hành trình ấy cũng chính là câu chuyện về cách một nghệ nhân tiếp nhận truyền thống, thấu hiểu truyền thống và cuối cùng vượt qua sự mô phỏng để tạo nên bản sắc cá nhân.

1. Hành trình hơn ba thập niên gắn bó với nghệ thuật tử sa

Năm 1992, Cao Lăng Vân chính thức theo học nghề dưới sự hướng dẫn của Thi Công Mã (施小马), một nghệ nhân nổi tiếng trong lĩnh vực chế tác phương khí.

Những năm đầu học nghề, cô tập trung rèn luyện các kỹ thuật căn bản. Từ cách xử lý đất, tạo hình đến kiểm soát tỷ lệ và đường nét, mọi thao tác đều đòi hỏi sự kiên trì và chính xác.

Trong giới chế tác tử sa có câu nói: “Đồ đệ phải ăn cơm củ cải khô suốt ba năm”. Câu nói hàm ý rằng người học nghề cần dành những năm đầu để tích lũy kỹ nghệ. Chưa nên vội nghĩ đến chuyện thành danh hay kiếm tiền.

Năm 1995, sau khi vào làm tại nhà máy tử sa, cô tiếp tục chuyên sâu nghiên cứu. Đặc biệt, Cao Lăng Vân xây dựng nền tảng vững chắc trong lĩnh vực khí cụ gân văn (筋纹器). Đây là dòng ấm có cấu trúc đường gân và các mảng hình học được tổ chức theo quy luật. Việc chế tác đòi hỏi khả năng kiểm soát tỷ lệ, độ cân đối và sự liên kết giữa các bộ phận.

Tuy nhiên, nền tảng kỹ thuật vững chắc chưa phải đích đến cuối cùng. Với Cao Lăng Vân, điều khó hơn là làm thế nào để một chiếc ấm không chỉ đúng quy cách mà còn có thần thái và sức sống riêng.

2. Bước ngoặt trong tư duy nghệ thuật: Từ kỹ thuật đến khí vận

Một trong những bước ngoặt quan trọng trong sự nghiệp của Cao Lăng Vân đến từ việc tiếp xúc trực tiếp với những chiếc ấm Chu Nê cổ.

Khoảnh khắc nhận ra giới hạn của bản thân

Trong lần đến Xưởng gốm Cổ Điển (经典陶坊), cô có cơ hội chiêm ngưỡng những tác phẩm cổ do nhà sưu tầm Lý Úy Văn (李尉文) giới thiệu. Ban đầu, cô cho rằng những chiếc ấm ấy không quá đặc biệt. Nhưng khi tự tay mô phỏng và đặt tác phẩm của mình bên cạnh nguyên tác, cô mới nhận ra khoảng cách thực sự.

Những chiếc ấm do cô chế tác tuy ngay ngắn, cân đối nhưng đường nét còn cứng. Thân ấm thiếu đi cảm giác mềm mại và sức sống tự nhiên.

Trong khi đó, ấm cổ có vẻ ngoài tưởng chừng tùy ý. Thế nhưng, mỗi đường nét đều có độ đàn hồi và nhịp điệu riêng. Các khoảng đặc – rỗng được sắp xếp hài hòa, tạo nên một tổng thể tự nhiên mà không hề đơn điệu.

Cô nhận ra rằng, sự chỉn chu về kỹ thuật chưa đủ để tạo nên một tác phẩm có giá trị nghệ thuật.

Thay đổi quan niệm về sáng tác

Từ đó, Cao Lăng Vân bắt đầu thay đổi cách nhìn về nghề. Cô dành nhiều thời gian nghiên cứu ấm cổ, tìm hiểu văn hóa truyền thống và quan sát những di sản tạo hình từ các thời kỳ trước.

Khoảng năm 2000, cô từng chịu ảnh hưởng từ những tư tưởng thiết kế hiện đại. Các tác phẩm có xu hướng phóng đại hình dáng và tìm kiếm sự khác biệt.

Nhưng sau một thời gian, cô nhận thấy sự thay đổi về hình thức chưa đồng nghĩa với đổi mới trong tư duy. Tạo hình có thể khác lạ, nhưng nếu thiếu nội hàm và ý tưởng riêng, tác phẩm vẫn khó tạo được sức sống lâu dài.

Năm 2002, cô bắt đầu phát triển những sáng tác mang dấu ấn cá nhân. Đây cũng là giai đoạn cô dần quay về nghiên cứu truyền thống và tìm kiếm chiều sâu trong nghệ thuật tử sa.

3. Chu Nê tiểu phẩm – Ngôn ngữ nghệ thuật mang dấu ấn Cao Lăng Vân

Nếu phải chọn một dòng tác phẩm tiêu biểu để nhắc đến Cao Lăng Vân, đó chính là Chu Nê tiểu phẩm. Đây là dòng ấm có dung tích nhỏ, tạo hình tinh tế và đòi hỏi độ chính xác cao trong từng thao tác chế tác.

Nghiên cứu độ mỏng của thân ấm

Cao Lăng Vân thực sự tìm thấy hướng sáng tác riêng sau khi hợp tác với Lý Úy Văn, người sáng lập Xưởng gốm Cổ Điển, trong quá trình chế tác những chiếc ấm Chu Nê cỡ nhỏ.

Một trong những vấn đề cô dành nhiều tâm huyết nghiên cứu là độ dày của thân ấm. Thân ấm quá dày thường tạo cảm giác nặng nề và thiếu thanh thoát. Ngược lại, thân ấm quá mỏng lại dễ nứt vỡ và rất khó tạo hình.

Để tìm được sự cân bằng, cô trải qua nhiều lần thử nghiệm và nung thử. Từ đó, cô dần hình thành phương pháp kiểm soát độ mỏng của thân ấm mang dấu ấn riêng.

Thân mỏng nhưng vẫn giữ được cốt lực

Cô từng ví thân ấm mỏng như một lớp da, có độ đàn hồi. Trong khi đó, thân ấm quá dày dễ tạo cảm giác cứng nhắc. Điều đáng chú ý là thân mỏng trong quan niệm của cô không đơn thuần là giảm độ dày. Người nghệ nhân còn phải tạo được độ căng, sự đàn hồi và cảm giác đầy đặn cho toàn bộ cốt thân.

Một chiếc ấm khi cầm trên tay cần có cảm giác nhẹ nhàng. Nhưng khi quan sát, tổng thể vẫn phải giữ được sự vững chãi và cân đối. Đó là sự kết hợp giữa kỹ thuật tạo hình, khả năng cảm nhận chất đất và kinh nghiệm kiểm soát lửa qua nhiều năm.

Cũng từ quá trình chế tác Chu Nê tiểu phẩm, phong cách của Cao Lăng Vân dần định hình. Những đường nét tinh xảo không còn mang cảm giác gò bó. Chúng trở nên mềm mại, tự nhiên và có nhịp điệu hơn.

4. Nghiên cứu ấm cổ – Học tinh thần, không sao chép hình thức

Đối với Cao Lăng Vân, nghiên cứu ấm cổ không phải để tạo ra những bản sao của quá khứ. Cô thường bắt đầu bằng việc mô phỏng những dáng ấm xưa. Qua đó, cô tìm hiểu cấu trúc, tỷ lệ và cảm giác tạo hình của người thợ trước đây.

Nhưng mô phỏng chỉ là bước khởi đầu. Điều quan trọng hơn là hiểu được tinh thần nghệ thuật ẩn sau mỗi tạo hình. Trong quá trình nghiên cứu, cô không chỉ quan sát ấm tử sa. Cô còn tìm hiểu đồ sứ thời Tống, đồ đồng cổ và hoa văn trong hội họa truyền thống. Những chất liệu văn hóa ấy dần mở rộng cảm nhận thẩm mỹ của cô.

Từ đó, cô nhận ra rằng vẻ đẹp không nhất thiết phải đến từ sự đối xứng tuyệt đối. Một đường nét có độ biến hóa tự nhiên đôi khi tạo nên sức hấp dẫn lớn hơn sự đồng đều máy móc.

Điều này thể hiện rõ trong những tác phẩm gân văn và các mẫu ấm trang trí hoa sen của cô. Dù cùng sử dụng hình tượng cánh sen, mỗi tác phẩm vẫn có cách xử lý khác nhau. Có cánh sen như đón một làn gió nhẹ. Có cánh lại gợi cảm giác đang lay động trên mặt nước.

Những biến hóa ấy khiến hoa văn không còn đơn thuần là chi tiết trang trí. Chúng trở thành một phần của hình thái và khí vận toàn bộ chiếc ấm.

Đây cũng là cách Cao Lăng Vân chuyển hóa tinh hoa cổ điển thành ngôn ngữ sáng tác riêng. Truyền thống vẫn hiện diện, nhưng không bị giới hạn trong những khuôn mẫu có sẵn.

5. Ấm như người – Dấu ấn không thể sao chép

Khi được hỏi điều gì tạo nên sự khác biệt trong tác phẩm của mình, Cao Lăng Vân từng trả lời: “Cách tôi ra tay không giống người khác.” Đây là một câu trả lời giản dị nhưng chứa đựng nhiều ý nghĩa.

Đôi tay thể hiện cá tính người nghệ nhân

Trong nghệ thuật chế tác thủ công, đôi tay người nghệ nhân không chỉ thực hiện những thao tác kỹ thuật. Chúng còn thể hiện thói quen, tính cách, cảm nhận thẩm mỹ và kinh nghiệm tích lũy qua năm tháng.

Cùng một dáng ấm, cùng một loại đất và cùng một kỹ thuật, mỗi người thợ vẫn có thể tạo ra những kết quả khác nhau. Sự khác biệt nằm ở lực tay, nhịp điệu thao tác và cách cảm nhận đường nét. Những yếu tố ấy dần hình thành phong cách riêng mà người khác khó có thể sao chép hoàn toàn.

Kỹ nghệ được tích lũy qua năm tháng

Với Cao Lăng Vân, kỹ nghệ không phải điều có thể đạt được chỉ sau một vài năm học tập. Đó là kết quả của hàng chục năm kiên trì nhào nặn đất, chỉnh sửa và hoàn thiện từng tác phẩm.

Cô cũng không đặt thị trường hay xu hướng làm trung tâm cho hoạt động sáng tác. Những tác phẩm của cô thường được chế tác với số lượng ít, không hướng đến sản xuất hàng loạt. Khi gặp bế tắc trong sáng tác, cô thường tìm đến sách vở, nghiên cứu đồ cổ và tiếp tục quan sát những di sản truyền thống.

Có lẽ, đây cũng là lý do những tác phẩm của Cao Lăng Vân luôn mang cảm giác điềm tĩnh. Chúng không cố gắng gây ấn tượng bằng sự khác lạ. Thay vào đó, vẻ đẹp được thể hiện qua từng chi tiết nhỏ và sự hài hòa của tổng thể.

6. Cao Lăng Vân – Khi truyền thống trở thành bản sắc cá nhân

Nhìn lại hành trình hơn ba thập niên chế tác tử sa, có thể thấy con đường nghệ thuật của Cao Lăng Vân trải qua nhiều giai đoạn chuyển biến.

• Mười năm đầu, cô tập trung học tập và xây dựng nền tảng kỹ nghệ.
• Mười năm tiếp theo, cô thử nghiệm những hướng sáng tác mới và tìm kiếm sự đổi thay.
• Mười năm sau đó, cô quay về nghiên cứu truyền thống, chiêm nghiệm ấm cổ và dần hình thành ngôn ngữ nghệ thuật riêng.

Đó không đơn thuần là hành trình hoàn thiện kỹ thuật. Đó còn là quá trình thay đổi trong nhận thức và quan niệm về cái đẹp.

Ở Cao Lăng Vân, sự tinh xảo không tách rời nét tự nhiên. Sự mềm mại không đồng nghĩa với yếu ớt. Và vẻ thanh nhã không đến từ việc giản lược mọi chi tiết, mà từ khả năng đặt từng chi tiết vào đúng vị trí.

Có lẽ, điều đáng quý nhất trong nghệ thuật của cô là khi truyền thống đã thực sự thấm vào đôi tay người nghệ nhân. Lúc ấy, việc sáng tác không còn là sự lựa chọn giữa cổ điển và hiện đại.

Cả hai đã hòa quyện thành một ngôn ngữ riêng. Và đó cũng chính là tinh thần làm nên những chiếc ấm Chu Nê tiểu phẩm mang dấu ấn Cao Lăng Vân: tinh xảo mà không cầu kỳ, mềm mại nhưng vẫn có cốt cách, nhẹ nhàng mà ẩn chứa chiều sâu.

By TSTN