Di sản văn hóa phi vật thể cấp quốc gia – Kỹ nghệ làm gốm thủ công Cảnh Đức Trấn
Nhắc đến gốm sứ Trung Hoa, người yêu nghệ thuật trên khắp thế giới gần như đều nghĩ đến Cảnh Đức Trấn – vùng đất được mệnh danh là “thủ đô của đồ sứ”. Thành phố thuộc tỉnh Giang Tây này không chỉ nổi tiếng vì truyền thống lâu đời, mà còn vì khả năng gìn giữ tinh hoa thủ công suốt hơn một thiên niên kỷ. Cảnh Đức Trấn là thành phố lịch sử – văn hóa cấp quốc gia, “Thành phố thủ công mỹ nghệ thế giới” và đồng thời là một điểm đến văn hóa, du lịch giàu bản sắc.
Cội nguồn kỹ nghệ gốm: lịch sử hơn một ngàn nă/m
Những cuộc khai quật khảo cổ cho thấy nghề làm sứ tại Cảnh Đức Trấn bắt đầu từ thời Ngũ Đại. Đến thời Tống và Nguyên, kỹ nghệ này phát triển rực rỡ, trở thành trung tâm sản xuất đồ sứ quan trọng nhất cả nước.
- Năm 1279, Hốt Tất Liệt lập Phù Lương Từ Cục để chuyên lo chế tác đồ sứ cung đình.
- Năm 1369, Chu Nguyên Chương đổi thành Ngự Khí Xưởng.
- Đến triều Thanh, cơ quan này đổi tên thành Ngự Diêu Xưởng và tồn tại đến tận năm 1911.
Suốt 632 năm, Ngự Diêu Xưởng luôn được mở rộng. Nơi đây quy tụ thợ thủ công giỏi nhất, nguyên liệu tốt nhất và nguồn lực mạnh nhất. Tại đây, vô số tuyệt phẩm sứ được sinh ra, trở thành bảo vật vô giá của các triều đại. Chính Ngự Diêu Xưởng đã đưa Cảnh Đức Trấn trở thành trái tim của kỹ nghệ gốm sứ Trung Hoa.
Những dòng sứ nổi tiếng làm nên thương hiệu Cảnh Đức Trấn
Cảnh Đức Trấn phát triển nhiều dòng sứ đặc trưng. Mỗi dòng thể hiện trình độ kỹ nghệ tinh xảo và thẩm mỹ cao.
1. Sứ thanh hoa
Ra đời từ thời Nguyên và rực sáng dưới thời Minh – Thanh. Màu xanh – trắng hài hòa, trong trẻo, bền đẹp theo thời gian. Thanh hoa chính là dòng sứ tiêu biểu đưa Cảnh Đức Trấn vang danh bốn phương.
2. Sứ phấn thái (nhu thái)
Kỹ thuật vẽ trên men với nét bút mềm mại, họa pháp đậm chất truyền thống. Hiệu ứng như tranh nổi, tinh tế và giàu sắc thái.
3. Sứ thoát thai (sứ vỏ trứng)
Thân sứ mỏng nhẹ đến mức gần như trong suốt dưới ánh sáng. Kỹ nghệ này thể hiện khả năng kiểm soát đất, nước, bàn xoay và lửa ở trình độ cực kỳ tinh vi.
4. Sứ linh lung (sứ lỗ thủng)
Hình thành từ thời Minh Vĩnh Lạc. Các lỗ chạm xuyên trên thân sứ tạo cảm giác thanh thoát, sáng trong như ánh trăng lọc qua cửa gió.
Quy trình làm sứ Cảnh Đức Trấn
Nghề làm sứ thủ công Cảnh Đức Trấn có mức độ chuyên môn hóa rất cao, với 5 công đoạn cốt lõi:
- Chuốt phôi (ra phôi): Giai đoạn đầu tạo hình. Đưa đất đã được luyện lên bàn xoay, dùng kỹ thuật kéo – chuốt để tạo phôi thô.
- Sửa phôi: Làm mịn và chỉnh sửa phôi đã còn thô và không đều, giúp độ dày đồng nhất, hình dáng chuẩn xác.
- Tráng men: Còn gọi là “sát hợp phôi”. Tráng một lớp men thủy tinh trong ngoài phôi, giúp sản phẩm bóng mịn.
- Vẽ thanh hoa: Dùng chất liệu thanh hoa vẽ họa tiết hoặc chữ lên phôi trước khi phủ men và đem nung.
- Nung lò: Công đoạn cuối cùng để biến phôi thành đồ sứ. Đặt phôi vào hộc nung và nung suốt một ngày một đêm để tạo nên thân sứ hoàn chỉnh.
Tập tục nghề gốm Cảnh Đức Trấn
Tập tục nghề gốm là một phần quan trọng trong lịch sử chế tác sứ tại Cảnh Đức Trấn. Thời Tống, nơi đây đã xuất hiện cảnh tượng “thôn thôn diêu hỏa, hộ hộ đào diên” (nhà nhà làm gốm, làng làng có lò), tập tục nghề gốm bắt đầu hình thành.
Thời Minh – Thanh, do sự ra đời của Ngự Diêu Xưởng và sự mở rộng của thị trường nước ngoài, ngành gốm Cảnh Đức Trấn phát triển mạnh. Các lò nhỏ ở nông thôn dần tập trung về khu vực thành thị, hình thành nhiều xưởng thủ công lớn, thu hút đông đảo thợ thuyền. Cảnh Đức Trấn trở thành nơi hội tụ nhân lực từ khắp nơi, được mệnh danh “bến cảng của mười tám tỉnh”, tạo nền tảng cho tập tục nghề gốm truyền thống.
Thời Dân Quốc, đặc điểm nổi bật là sự phát triển mạnh mẽ của các thương gia gốm nhập cư và sự xuất hiện của nhiều cửa hàng, hiệu buôn, hãng gốm. Các thương hội đều có cơ sở kinh doanh riêng, thúc đẩy giao thương giữa Cảnh Đức Trấn và các vùng khác, đồng thời cũng nắm quyền phân phối sản phẩm sứ. Các phong tục từ nhiều địa phương đã hòa nhập, làm phong phú thêm tập tục nghề gốm nơi đây.
Cách truyền thừa trong thời đại mới: khi truyền thống gặp sáng tạo
Ngày nay, Cảnh Đức Trấn không đóng khung mình trong quá khứ. Thành phố liên tục đổi mới cách bảo tồn và lan tỏa kỹ nghệ gốm:
1. Hợp tác giáo dục
Các trường học, học viện nghệ thuật tổ chức chương trình trải nghiệm làm gốm, giúp thế hệ trẻ hiểu hơn về truyền thống.
2. Ứng dụng Internet
Sản phẩm được trưng bày và bán online, giúp nghệ nhân tiếp cận khách hàng toàn cầu và nâng tầm sức ảnh hưởng.
3. Lễ hội – triển lãm – cuộc thi
Nhiều lễ hội văn hóa gốm, triển lãm nghệ thuật, cuộc thi sáng tạo được tổ chức thường niên. Đây là sân chơi kết nối nghệ nhân, nuôi dưỡng tinh thần sáng tạo và thúc đẩy thị trường.
Kết luận
Nghề gốm Cảnh Đức Trấn không chỉ mang giá trị lịch sử mà còn là di sản sống. Truyền thống ngàn năm, tinh hoa thủ công và tinh thần đổi mới đã giúp nơi đây giữ vững vị thế “thủ đô gốm sứ” của Trung Hoa. Cảnh Đức Trấn chứng minh rằng khi văn hóa và tay nghề được trân trọng, giá trị truyền thống sẽ tiếp tục tỏa sáng trong thời đại mới.
TSTN tổng hợp và dịch